Özet
Riyazet, mizan ve beslenme ilişkisini; Kur’an, tasavvuf ve modern beslenme bilimi ışığında denge, ölçü ve irade üzerinden keşfedin.
Sofrada Mizan: Riyazet ve Beslenme
Seri: Vahyin Sofrası - 7
Yolculuğumuzun bir önceki durağında, Hz. Yunus’un kıssasında üzerine gölge olan yaktînin hikâyesini; korunmayı, toparlanmayı ve bedenin yeniden güç bulma kabiliyetini konuşmuştuk.
Bu kez soframızda yeni bir meyve ya da bitki yok.
Bu kez bakışımızı, nimete uzanan ele çeviriyoruz.
Çünkü Vahyin Sofrası yalnızca ne yediğimizi sormaz. Lokmanın helâl ve tayyib olup olmadığını sorgularken, insanın o lokmayla kurduğu ilişkiyi de düşündürür.
Ne kadar?
Ne zaman?
Hangi niyetle?
İhtiyaç için mi, alışkanlık için mi?
Şükürle mi, taşkınlıkla mı?
Belki de sofranın en sessiz fakat en zor imtihanlarından biri burada başlar: Nimet önümüzdeyken sınırı bilmek.
Kur’an bu konuda son derece kısa fakat güçlü bir ölçü verir:
“Yiyin için fakat israf etmeyin.” (A‘râf, 7/31)
Bir tarafta yemek vardır.
Diğer tarafta sınır.
İkisinin arasındaysa insanın iradesi.
Mizan: Nimetten Kaçmak Değil, Sınırı Bilmek
Rahmân sûresinde “mîzan” kelimesi denge, ölçü ve tartı anlamlarıyla tekrar tekrar karşımıza çıkar. Kur’an Yolu tefsiri, burada evrendeki düzen ve insan hayatındaki adalet fikrine uzanan geniş bir denge anlayışına işaret eder.
Sofrada kullandığımız “mizan” ifadesini de bu büyük denge fikrinin ışığında düşünmek mümkündür.
Fakat burada önemli bir ayrım vardır:
Ölçülü olmak, nimetten kaçmak değildir.
A‘râf sûresinin 31. âyetinin bağlamı bu açıdan oldukça dikkat çekicidir. Tefsirde bazı toplulukların dinî bir davranış olduğunu düşünerek et, yağ ve süt gibi yiyecekleri terk ettikleri, diğer besinleri de çok az tükettikleri aktarılır. Âyet ise haram olduğuna dair bir hüküm bulunmayan nimetlerden yararlanılabileceğini, sınırın israf olduğunu bildirir.
Bu çizgiyi Mâide sûresi daha da belirginleştirir:
“Allah’ın size helâl kıldığı iyi ve güzel şeyleri haram saymayın, sınırı da aşmayın.” (Mâide, 5/87)
Ardından Allah’ın verdiği helâl ve tayyib rızıklardan yenilmesi istenir. Mâide 87-88'in tefsirinde, ibadet ve zühd adına yeme, içme, dinlenme gibi meşru ihtiyaçlardan kendini sürekli mahrum bırakmanın da doğru bir hayat anlayışı olmadığı özellikle açıklanır.
Demek ki vahyin sofrasında iki uç da bize ait değildir:
Bir tarafta ölçüsüz tüketim, diğer tarafta nimeti düşmanlaştıran mahrumiyet.
Sofranın mizanı ikisinin arasında kuruluyor.
Helâl Yetiyor mu? Tayyibin Hatırlattığı Sorumluluk
Bu serinin ilk yazısında üzerinde durduğumuz tayyib kavramı burada yeniden karşımıza çıkıyor.
Bakara sûresinde:
“Yeryüzünde bulunanların helâl ve temiz olanlarından yiyin...” (Bakara, 2/168)
buyrulur.
Kur’an Yolu tefsirinde tayyib; temiz, güzel, iyi ve yararlı bulunan şeyleri kapsayan bir kavram olarak açıklanır.
Mü’minûn sûresinde ise tayyib nimetlerden yemek ile güzel işler yapmak aynı âyet içinde yan yana gelir:
“Tertemiz nimetlerden yiyip için, güzel işler yapın.” (Mü’minûn, 23/51)
Belki de burada sofranın yalnızca biyolojik bir yakıt istasyonu olmadığını yeniden hatırlıyoruz.
Lokma bedene giriyor; fakat sofrada verilen karar yalnızca mideyle ilgili kalmıyor.
Seçim, ölçü, şükür ve irade de sofraya oturuyor.
Riyazet: Aç Kalmanın Değil, Nefsi Eğitmenin Dili
İşte bu noktada tasavvuf geleneğinin “riyazet” kavramı devreye giriyor.
Burada önemli bir sınırı en başta çizmek gerekir:
Riyazet Kur’an'da beslenme yöntemi olarak kullanılan bir kavram değildir.
Kur’an’ın ortaya koyduğu helâl, tayyib, şükür, israf etmeme ve sınırı aşmama ilkeleri etrafında; tasavvuf geleneğinde nefsin eğitilmesine yönelik geliştirilen kavramlardan biridir.
Riyazet üzerine yapılan çalışmalar kavramı; eğitmek, terbiye etmek ve nefsin sınırı aşan arzularına hâkim olmayı öğrenmek çerçevesinde ele alır. Az yemek, az uyumak ve az konuşmak bu nefis eğitiminin klasik unsurları arasında sayılır.
Yani riyazetin meselesi yalnızca mide değildir.
İnsanın arzuyla ilişkisini eğitmektir.
- Bir şeyi yapabilecek durumda olduğu hâlde her istediğini yapmak zorunda olmadığını öğrenmesi...
- Önünde yemek bulunduğu için mutlaka yememesi...
- Canı çektiği için ihtiyacı olduğunu zannetmemesi...
- Bedeniyle kavga etmek yerine, isteği ile ihtiyacı arasındaki farkı fark edebilmesi...
Tasavvuf geleneğinde buna yakın başka bir kavram da kıllet-i taâm, yani az yemek anlayışıdır. Kıllet-i taâm üzerine yapılan çalışmalar, konuyu yalnızca besin miktarının azaltılması şeklinde değil; az yemenin az konuşma ve az uyuma ile birlikte nefis terbiyesindeki yeri üzerinden ele alır.
Fakat tam burada çok önemli bir ayrıntı vardır:
Tasavvuf kaynakları, bu anlayışta ifrat ve tefritten kaçınıldığını, esasın yemeği bütünüyle terk etmek değil, belli bir amaç doğrultusunda ölçülü biçimde azaltmak olduğunu özellikle belirtir. Başka bir kaynakta da riyazetin katı uygulamalarının sürekli olmadığı; nefse hâkimiyet geliştikçe uygulamanın hafifletildiği aktarılır.
Dolayısıyla riyazeti şu cümleye indirgemek doğru olmaz:
“Ne kadar az yersen o kadar iyi.”
Aksine, Vahyin Sofrası açısından baktığımızda daha doğru soru şudur:
“Yemek benim hizmetimde mi, yoksa ben yeme arzumun hizmetinde miyim?”
Açlık Bir Amaç mı, Araç mı?
Bu soru modern diyet kültürüyle riyazet arasındaki en önemli farklardan birini de ortaya çıkarır.
Günümüz insanı çoğu zaman açlığı:
- “Daha hızlı kaç kilo veririm?”
- “Bu hafta tartıda kaç kilo eksilir?”
- “Bu yiyeceği yersem bütün diyetim bozulur mu?”
gibi soruların içine yerleştiriyor.
Böyle olduğunda yeme davranışı kolayca bir yasak–kaçamak–pişmanlık–yeniden yasak döngüsüne dönüşebiliyor.
Tasavvufî riyazetin kendi tarihsel ve manevi bağlamındaki amacı ise kilo kaybı değildir. Nefsi eğitmek, arzular üzerinde irade geliştirmek ve kulluk bilincini derinleştirmektir. Kaynaklarda riyazetin amacı iyi ahlâkla ve hayatın disipline edilmesiyle ilişkilendirilir.
Bu nedenle riyazet ile zayıflama diyeti birbirinin eş anlamlısı değildir.
Aynı şekilde modern aralıklı oruç veya zaman kısıtlı beslenme yöntemlerini de “bilimin keşfettiği riyazet” olarak tanımlamak doğru olmaz.
Biri manevi ve ahlâkî bir geleneğin kavramıdır, diğeri metabolik sonuçları araştırılan bir beslenme yaklaşımıdır.
Ancak bu iki alanın insan bedenine baktığı bazı noktalar, düşünmek için ilginç bir pencere açabilir.
Bedenin Kendi Mizanı: Metabolik Esneklik
İnsan bedeni sürekli aynı şartlarda yaşamaz.
Bazen tokuz, bazen saatlerdir hiçbir şey yememişizdir. Bazen uyuyor, bazen hareket ediyoruz. Sağlıklı metabolizma da bütün bu değişikliklere tek bir yakıtla cevap vermez.
Modern fizyolojide metabolik esneklik, organizmanın değişen enerji ihtiyacına ve mevcut besinlere göre metabolizmasını ve yakıt kullanımını uyarlayabilme kapasitesini ifade eder.
Basitçe anlatırsak:
Toklukta glikozun kullanımı ve depolanması ön plana çıkabilirken, açlık döneminde yağ asitlerinin kullanımı artabilir. Sağlıklı bir metabolizmanın kıymetli özelliklerinden biri, bu iki hâl arasında gerektiğinde geçiş yapabilmesidir. Nitekim metabolik esneklik çalışmalarında sağlıklı bireylerin açlıktan tokluğa geçerken iskelet kasında yakıt tercihini yağ oksidasyonundan daha fazla glikoz kullanımına doğru değiştirebildikleri gösterilmiştir.
İnsülin direnci, obezite ve tip 2 diyabet gibi durumlarda ise bu geçiş kabiliyetinin bazı dokularda bozulabildiği uzun yıllardır araştırılmaktadır.
Burada tekrar aynı uyarıyı yapmak gerekir:
Metabolik esneklik riyazetin bilimsel karşılığı değildir.
Fakat biri insanın iradesindeki, diğeri bedenin metabolizmasındaki uyum fikrine bakmamıza imkân verir.
Belki de beden bize sessizce şunu hatırlatır:
Sağlık her zaman tek bir hâlde kalabilmek değil, değişen hâllere doğru cevap verebilmektir.
Sürekli Tok Olmak Zorunda mıyız?
Modern yaşamın insanlık tarihinden farklı yanlarından biri, yiyeceğe erişimin günün çok büyük bir bölümüne yayılabilmesidir.
Metabolik esneklik üzerine yapılan çalışmalar; beslenme sıklığı, besin bileşimi ve yaşam tarzının metabolik esnekliği etkileyen faktörler arasında bulunduğunu, sürekli enerji yoğun besin tüketiminin metabolik uyum mekanizmalarını olumsuz etkileyebileceğini göstermektedir.
Zaman kısıtlı beslenme (TRE) çalışmalarının ilgi görmesinin nedenlerinden biri de budur.
Örneğin obezitesi veya fazla kilosu bulunan katılımcılarla yürütülen 12 haftalık bir çalışmada, kişisel seçilmiş yeme aralığı uygulayan grupta gece geç saatlerde yeme sıklığının azaldığı görülmüştür. Çalışmanın başlangıcında yatmaya yakın yemek yeme davranışı daha yüksek açlık glukozu ve HbA1c değerleriyle ilişkili bulunmuştur.
Fakat bu bulguyu “Herkes şu kadar saat içinde yemelidir” şeklinde sert bir reçeteye dönüştürmek doğru olmaz. Araştırmacılar da örneklem kısıtlarını ve sonuçların bireysel faktörlerle değişebileceğini açıkça belirtmektedir.
Bilimin bize burada verdiği mesaj katı bir kuraldan ziyade çok daha inceliklidir:
Yalnız ne yediğimiz değil, beslenmenin zamanlaması ve gün içine yayılış biçimi de metabolik sağlık açısından araştırılmaya değerdir.
“Az Yiyorum Ama Veremiyorum”: Bedenin Adaptasyon Yeteneği
Sofrada ölçüyü konuşurken sık karşılaştığımız başka bir kavram da “metabolizmanın yavaşlaması” algısıdır.
Özellikle uzun süre kilo vermeye çalışan kişiler bazen şöyle düşünür:
“Az yedikçe metabolizmam tamamen durdu.”
Fakat insan fizyolojisi bundan daha karmaşıktır.
Enerji alımı ve vücut ağırlığı azaldığında bedenin enerji harcaması da değişir. Bunun bir kısmı artık daha küçük bir bedenin daha az enerjiye ihtiyaç duymasından kaynaklanır. Bunun ötesinde meydana gelebilen ek düşüş ise adaptif termogenez başlığı altında incelenir.
İnsan çalışmalarını değerlendiren derlemeler, adaptif termogenezin varlığı ve büyüklüğünün bireyler arasında değiştiğini; bazı süreçlerde enerji harcamasında beklenenin ötesinde küçük düşüşler görülebildiğini bildirir.
Yani beden enerji eksikliğine kayıtsız kalmaz. Ama bu:
“Bir süre az yersen metabolizman bozulur ve artık kilo veremezsin.”
anlamına da gelmez.
Beden kendisini değişen koşullara uydurmaya çalışır. Bu adaptasyon kişiden kişiye, uygulanan enerji kısıtlamasına, kilo kaybına, vücut kompozisyonuna ve başka birçok etkene göre değişebilir.
Dolayısıyla modern beslenmede amaç bedeni sürekli daha büyük bir mahrumiyete zorlamak değil, sürdürülebilir bir enerji dengesi oluşturmaktır.
Belki burada Vahyin Sofrası'ndaki ölçü fikrinin önemini bir kez daha görüyoruz:
Beden de aşırılıktan değil, sürdürülebilirlikten yana konuşuyor.
Riyazet ile Diyet Kültürünü Ayıran İnce Çizgi
Nefsi terbiye etmek ile bedene öfke duymak aynı şey değildir. İrade ile yasakçılık da aynı şey değildir.
Modern beslenme psikolojisinde “bilişsel kısıtlama”, kişinin kilosunu veya yeme miktarını kontrol etmek amacıyla besin alımını zihinsel olarak sınırlaması anlamında kullanılan kavramlardan biridir.
Kontrollü laboratuvar çalışmaları; yemek sırasında dikkat başka yönlere çekildiğinde veya sürekli zihinsel baskı kurduğumuzda yeme davranışının karmaşıklaştığını göstermektedir. Bu bize önemli bir şeyi hatırlatır:
Sürekli zihinsel kontrol altında tutulmaya çalışılan yeme davranışı, yalnızca “güçlü irade” meselesi değildir. Açlık, tokluk, dikkat, çevre, alışkanlık, duygu ve öğrenilmiş kurallar aynı sofrada bulunur.
Yo-yo diyetlerle ilgili çalışmalar da kilo verme ve geri alma döngüsünde yalnız fizyolojik değil; beden algısı, sosyal baskı, kontrol duygusu ve psikolojik yük gibi unsurların rol oynayabildiğini göstermektedir.
İşte burada riyazet ile modern diyet kültürü arasındaki ayrımı daha net görebiliriz:
Riyazet, nefse hâkim olmak için bedeni düşmanlaştırmak değildir.
Beslenme tedavisi de kişiyi ömür boyu açlıkla sınamak değildir.
Sağlıklı beslenme; kişinin kendi bedeninin ihtiyaçlarını tanıyabildiği, yiyecekleri sürekli “iyi-kötü”, “yasak-serbest” şeklinde ahlâkî etiketlere mahkûm etmediği; fakat sınırını ve ihtiyacını da fark ettiği dengeli bir düzen kurabilmektir.
Sofrada Mizan: Ne Taşkınlık Ne Mahrumiyet
Vahyin Sofrası'na yeniden baktığımızda önümüzde ilginç bir bütünlük beliriyor.
Kur’an bize helâl ve tayyib olanı seçmeyi, nimetten yararlanmayı, şükretmeyi fakat israf etmemeyi öğütlüyor. Aynı zamanda insanın kendi iradesiyle Allah'ın helâl kıldığı güzellikleri haramlaştırarak mahrumiyeti bir üstünlük biçimine dönüştürmemesi konusunda da uyarıyor.
Tasavvuf geleneği bu sınırlar içerisinde nefsi terbiye etmenin yollarından biri olarak riyazeti ve kıllet-i taâmı konuşuyor.
Modern beslenme bilimi ise bize başka bir pencereden bakıyor: Beden açlık ve tokluk arasında yakıt değiştirebiliyor, enerji kısıtlandığında harcamasını uyarlayabiliyor, öğün zamanı metabolik yanıtlarla ilişkili olabiliyor ve katı zihinsel kısıtlamalar yeme davranışını her zaman basitçe kontrol edemeyebiliyor.
Bunların hiçbiri diğerinin ispatı değildir. Fakat hepsi insanı aynı sorunun önünde düşündürebilir:
Sofrada özgür olmak, her istediğini yemek midir; yoksa yiyebilecekken ölçüyü seçebilmek mi?
Belki riyazetin bugünün insanına hatırlatabileceği en kıymetli noktalardan biri budur.
Nimeti küçümsemeden...
Bedeni cezalandırmadan...
Açlığı kutsamadan, tokluğu hayatın tek hâli sanmadan...
Yemeyi yalnız hazza, yalnız kaloriye veya yalnız tartıdaki rakama indirgemeden...
Nimetin değerini bilmek ve onun karşısında kendi sınırını tanımak.
Çünkü sofra bazen yalnızca bedenin doyduğu yer değildir.
İnsanın nefsini tanıdığı, şükrünü hatırladığı ve ölçüsünü öğrendiği yer de olabilir.
Ve Vahyin Sofrası'nda okunmayı bekleyen daha nice nimet, daha nice işaret vardır. 🌿✨
Diyetisyen Notu
Riyazet ve kıllet-i taâm bu yazıda tarihî ve tasavvufî bağlamları içerisinde ele alınmıştır. Uzun süreli açlık veya belirgin enerji kısıtlaması herkes için uygun bir beslenme yaklaşımı değildir. Özellikle kronik hastalığı bulunanlar, gebeler, emzirenler, çocuk ve ergenler, düzenli ilaç kullananlar veya yeme bozukluğu öyküsü/risk faktörü bulunan kişilerde beslenme uygulamaları bireysel olarak değerlendirilmelidir.
